सुनसरी । इलामका किसान विनोद खतिवडाले किबी खेती गर्न थालेको केहि वर्ष पछि यसका उत्पादन र आर्थिक लाभको मूल्याङ्कन गर्दै भने, “अब यो किबी उखेलेर अलैँची नै लगाउने हो।” उनका अनुसार किबीको उत्पादनबाट अपेक्षित आम्दानी नपाउँदा धेरै किसान अलैँची जस्तो उच्च मूल्यको फसलतर्फ आकर्षित भएका छन्। किबीको खेतीले उत्पादनमा राम्रो भएको भए पनि यसको बजार मूल्य भने किसानको लागत र अपेक्षासँग मेल खाँदैन। अहिले किबीको मूल्य प्रतिकिलो १०० देखि १५० रुपैयाँसम्म सीमित छ भने, अलैँचीको मूल्य २,८०० रुपैयाँभन्दा माथि छ। यसैले किसानको मनोबल घटेको छ।

किबीको खेती गर्दा प्रारम्भिक समयमा केही किसानहरूले बिरुवा र दानाबाट राम्रो आम्दानी गरेको भए पनि अहिले बजारमा समस्या देखिएको छ। किबीको बजारीकरणमा सरकार र अन्य निकायहरूले आवश्यक सहयोग नगरेको किसानहरूको आरोप छ। किबीलाई “फलफूलको राजा” उपनाम दिइएको भए तापनि यसको उत्पादन र बिक्रीका प्रक्रियामा चुनौतीहरू अझै न्यानो छन्।

किबी खेती गर्ने क्षेत्रहरूमा इलामको साथै काभ्रे, पाँचथर र सङ्खुवासभा जस्ता पहाडी जिल्लाहरू उल्लेखनीय छन्। किबीको बोट रोप्दा भाले र पोथी प्रजातिको राम्रो समन्वय र परागशेचन प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण छ। यसको उत्पादनका लागि १,२०० मिटरदेखि २,४०० मिटर उचाइसम्मका पहाडी क्षेत्र उपयुक्त मानिन्छ।

हाल इलाममा लगभग ७८० हेक्टर क्षेत्रफलमा किबी खेती भइरहेको छ र अघिल्लो वर्ष २,८५२ मेट्रिकटन उत्पादन भएको जानकारी कृषि ज्ञान केन्द्र इलामका अधिकृत जीवन ठाडा मगरले दिएका छन्। यद्यपि, किबीको मूल्य र बजारीकरणका समस्याले किसानलाई निराश बनाएको छ।

किबीको खेती र प्रसोधनका विकल्पहरूसम्म पुग्ने हो भने, यसको मूल्यमा सुधार ल्याउन सकिन्छ। जुस, जाम, अचार आदि उत्पादनका माध्यमबाट किबीको बजारलाई नयाँ दिशा दिन सकिन्छ।

कुल मिलाएर, किबी खेती नेपालको कृषि परिप्रेक्ष्यमा एक नयाँ संभावना बनेको छ, तर यसको उत्पादन र बजारीकरणका चुनौतीहरूको समाधान गर्न सरकारी र अन्य निकायहरूको सक्रियता आवश्यक छ।