बेमौसमी वर्षा र बाढीले सुनसरीको धानखेतीमा ठूलाे मार, उत्पादन झन्डै पाँच हजार ४ सय मेट्रिकटनले घट्यो

सुनसरी । यस वर्षको बाली चक्रमा बेमौसमी वर्षा, डुबान र रोपाइँ ढिलाइको संयुक्त प्रभाव झेल्नुपरेपछि सुनसरी जिल्लाको धान उत्पादन उल्लेख्य मात्रामा घटेको छ। जिल्लास्थित कृषि ज्ञान केन्द्र सुनसरीका प्रमुख *निलकमल सिंहका अनुसार गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष धान उत्पादन **५ हजार ३९२ मेट्रिकटनले घटेको* प्रारम्भिक तथ्याङ्कले देखाएको छ।

गत वर्ष जिल्लाभर *दुई लाख १७ हजार ६८ मेट्रिकटन* धान उत्पादन भएकोमा यस वर्ष केवल *दुई लाख ११ हजार ६७६ मेट्रिकटन* उत्पादन भएको प्रमुख सिंहले बताए। उनका अनुसार नियन्त्रित र नियमित मौसमी चक्र नचल्दा, राम्रो प्राविधिक प्रबन्ध र बीउ भएको ठाउँमा पनि किसानले अपेक्षित परिणाम पाउन नसकेको देखिएको छ।

जिल्लामा अहिले करिब *४८ हजार नौ हेक्टर* क्षेत्रमा धानखेती हुने गर्छ। तर यसपटक कात्तिक महिनामा परेको अविरल वर्षाले त्यसमध्ये ठूलो हिस्सा प्रत्यक्ष प्रभावित भयो। विशेषगरी *कात्तिक १३ र १४ गतेको बेमौसमी वर्षा र त्यसपछि आएको बाढीले करिब **१४ हजार हेक्टर* धानबालीमा विभिन्न स्तरको क्षति पुर्‍याएको कृषि ज्ञान केन्द्रको विवरणमा उल्लेख छ।

प्रमुख सिंह भन्छन्, “सुरुमा पर्याप्त पानी नपरेकाले धेरै स्थानमा रोपाइँ सामान्य समयमा हुन सकेन, कतै ढिलाइ भयो। त्यसपछि मौसम क्रमशः सामान्य हुँदै गएपछि रोगकिरा न्यून देखियो र हामी उत्पादन राम्रो हुने अपेक्षामा थियौँ। तर धान भित्र्याउने, बाट्ने र गोडमेल गर्ने संवेदनशील समयमा आएको बेमौसमी वर्षाले खेतैभरिको सुनौलो बाली तहसनहस बनाइदियो।”

उनका अनुसार उत्पादन घट्ने मुख्य कारण *कटानीको ठीक समयमा भएको वर्षा* र *बाढीजन्य डुबान* हो। खेतमा झुकेर बसेको पाक्दै गरेको वा पाकिसकेको धान पानीले डुबिँदा दाना झर्ने, बिरुवा कुहिने, जमिनमा बोटसहित ढल्ने र दानाको गुणस्तर समेत घट्ने समस्या देखिएको छ। धेरै किसानले कटनी गर्न नपाउँदै धान पानीमुनि हराएको दु:ख सुनाइरहेको उनले बताए।

### भोक्राहा नरसिंहका किसान बढी मारमा

सुनसरीका विभिन्न स्थानीय तहमध्ये *भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिका* यसपालि बाढी र डुबानले सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रका रूपमा देखिएको छ। कृषि ज्ञान केन्द्रको प्रारम्भिक अनुगमन तथा स्थानीय तहबाट प्राप्त तथ्याङ्कअनुसार, *वडा नं. ५ र ७ मा धानखेतीमा व्यापक क्षति* पुगेको छ। यी वडाका धेरै किसानका खेत लामो समयसम्म पानीमुनि डुबानमा परेपछि कटनी योग्य अवस्थामा पुगेको बाली समेत सोझै नोक्सान भएको छ।

त्यसैगरी *वडा नं. १ र ४ मा धानबालीसँगै तरकारी बालीमा पनि आंशिक क्षति* भएको केन्द्रले उल्लेख गरेको छ। ती वडामा राखिएका मौसमी तरकारी, हरियो सागसब्जी, बोडी, भेन्टाकरा, गोलभेँडा, काँक्रा जस्ता बाली खेतको छेउछाउका थुम्को र बारीमा लगाइएको भए पनि डुबान, पानी जमेर बोट कुहिने, जरासहित उखेलेर जानु, र रोगकिरा बढ्ने समस्या देखिएको स्थानीयको गुनासो रहेको प्रमुख सिंहले सुनाए।

उनले भने, “भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिकाका खासगरी ५ र ७ नम्बर वडाका किसानले ठूलो क्षति बेहोर्नुपरेको छ। धान पूर्ण रूपमा भित्र्याउन नपाउँदै खेत डुबानमा परेपछि उत्पादन मात्र घटेको होइन, धेरैको लागत उठाउन पनि मुस्किल भएको छ। १ र ४ नम्बर वडामा धानसँगै तरकारी खेती पनि प्रभावित भएकाले त्यहाँको आम्दानीमा दोहोरो चोट परेको छ।”

### उन्नत जात, तर असुरक्षित मौसम

सुनसरीका अधिकांश किसानले पछिल्ला वर्षहरूमा *राधा, बारतरहरा, सावित्री, सुनौलो सुगन्ध, लोकतन्त्र, कालो पोके, लोकनाथ, राम र बास्मती* जातका धानखेती गर्दै आएका छन्। यीमध्ये धेरै जातले उपयुक्त समयमा पानी, मल र प्रबन्ध पाए उच्च उत्पादन दिने गरेका छन्।

“उत्पादन क्षमता उच्च भएका उन्नत जात त छन्, तर हाम्रो चुनौती मौसमसँग हो,” प्रमुख सिंह भन्छन्, “अब मौसम परिवर्तनको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर कृषि प्रणालीलाई अनुकूल बनाउने, समयमै सूचनाको पहुँच पुर्‍याउने र जोखिम घटाउने पूर्वतयारी आवश्यक भइसकेको छ।”

उनका अनुसार बराहक्षेत्र, रामधुनी, कोशी, इनरुवा, देवानगञ्ज, बर्जु र दुहबी क्षेत्र परम्परागत रूपमा सुनसरीका *प्रमुख धान उत्पादन क्षेत्र* हुन्। यी क्षेत्रमा धानले किसानको वार्षिक आम्दानीको ठूलो हिस्सा ओगट्ने भएकाले उत्पादन घट्दा स्थानीय अर्थतन्त्रमै असर पर्ने देखिन्छ।

### राहत, बिमाअभिमुख कार्यक्रम र पूर्वाधार आवश्यकता

बेमौसमी वर्षा, बाढी र डुबानको आवृत्ति बढ्दो क्रममा रहेको सन्दर्भमा किसानले जोखिम कम गर्ने दीर्घकालीन योजना माग गरिरहेकाले सरकारका कार्यक्रम पनि तदनुसार परिमार्जन हुनुपर्ने…
भोकाहा नरसिंह गाउँपालिकामा सेवाग्राहीमैत्री सेवा : अध्यक्ष आजाद र अधिकृत अधिकारीको प्रतिवद्धता
सुनसरी । भोकाहा नरसिंह गाउँपालिकाले पछिल्लो समय सेवा प्रवाहलाई सहज, छिटो र पारदर्शी बनाउन विशेष पहल थालेको छ। सेवाग्राहीले अब विभिन्न सिफारिस, दर्ता तथा राजस्व सम्बन्धी कामका लागि लामो समय पर्खनु नपर्ने गरी कार्यालयले व्यवस्था मिलाएको छ।

गाउँपालिका अध्यक्ष अजमल अख्तर आजादका अनुसार गाउँपालिकाको प्रमुख प्राथमिकता नै नागरिकलाई सहज सेवा दिने हो। उनले भने, “गाउँपालिकाको दरबार जनताको घर हो। यहाँ आएका नागरिकले सहज र सन्तोषजनक सेवा पाएनन् भने हाम्रो अस्तित्व नै अर्थहीन हुन्छ। त्यसैले सेवा सुधार हाम्रो पहिलो दायित्व हो।”
अध्यक्ष आजादले थपे, “अब हामी कागजपत्रका फाइलमा मात्र होइन, प्रणालीगत सुधारमा केन्द्रित भएका छौं। अनलाइन दर्ता, सूचना काउण्टर, फिडब्याक प्रणाली र नागरिक चार्टरलाई व्यवहारमा उतार्ने तयारी भइरहेको छ।”

यस्तै, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत विनोद कुमार अधिकारीले सेवाग्राहीमैत्री वातावरण बनाउन कर्मचारीहरूलाई नियमित अनुगमन र प्रशिक्षणको दायरामा ल्याइएको बताए। उनले भने, “हामीले कार्यालयमा ‘वन–डोर’ प्रणाली लागू गरेका छौं। जसले सेवाग्राहीको समय बचत गर्छ र फाइल ढिलाइ गर्ने संस्कृतिलाई अन्त्य गर्छ।”
अधिकारीका अनुसार, हाल गाउँपालिकामा जन्म–मृत्यु दर्ता, सामाजिक सुरक्षा भत्ता, कर र सिफारिस सम्बन्धी काम विभिन्न शाखाबाट सहज रूपमा उपलब्ध छन्। साथै, कार्यालय परिसरमा स्वच्छ प्रतीक्षालय, पिउने पानी र सूचनापाटी समेत स्थापना गरिएको छ।

अध्यक्ष आजाद र अधिकृत अधिकारी दुवैले आगामी वर्ष गाउँपालिकालाई पूर्णरूपमा डिजिटल सेवा केन्द्र बनाउने योजना अघि सारेका छन्। त्यसका लागि मोबाइल एपमार्फत नागरिक सेवा जानकारी, अनलाइन भुक्तानी प्रणाली र डिजिटल अभिलेख व्यवस्थापनको तयारी भइरहेको जनाइएको छ।
भोकाहा नरसिंह गाउँपालिकाको यो पहलले स्थानीय सरकार र जनताबीचको दूरी घटाउँदै ‘सजिलो सेवा, पारदर्शी प्रशासन’ को दृष्टान्त प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।